Novi Pazar: Petrova crkva, Đurđevi stupovi, Altun-alem i mantije

Susret svetova u dolini Raške: od prestonice Nemanjića do osmanske čaršije

Smešten u prostranoj kotlini na ušću reka Jošanice i Raške, Novi Pazar je grad jedinstvene istorijske sudbine i neodoljive energije. Na ovom tlu, u srcu srednjovekovne srpske države Raške, rađala se nemanjićka duhovnost i pismenost. Vekovima kasnije, dolaskom Osmanlija, na raskrsnici trgovačkih karavanskih puteva koji su spajali Dubrovnik, Sarajevo, Solun i Carigrad, izrastao je bogati i dinamični orijentalni trgovački centar — Yeni Pazar (Novi Pazar), koji je osnovao turski vojskovođa Isa-beg Isaković 1461. godine.

Ono što Novi Pazar čini svetski značajnom destinacijom jeste činjenica da je ovaj prostor pod zaštitom UNESCO-a još od 1979. godine u okviru celine „Stari Ras sa Sopoćanima”. Na prostoru od svega nekoliko kilometara prepliću se najstariji hrišćanski spomenici Balkana i neka od najlepših ostvarenja islamske arhitekture u Evropi. Taj večiti dijalog civilizacija vidi se u silueti grada gde se zvonici srednjovekovnih manastira ogledaju naspram vitkih kamenih minareta gradskih džamija.

Danas je Novi Pazar najmlađi grad u Evropi po prosečnoj starosti stanovništva, grad neverovatnog zanatskog i trgovačkog pulsa, živih ulica koje mirišu na prženu kafu, pečenje i vruće testo, i gde se gostoprimstvo ne meri rečima već punim trpezama i otvorenim srcem domaćina.

Kolevka Nemanjića: Petrova crkva iz 8. veka i manastir Đurđevi stupovi

Obilazak duhovne baštine Novog Pazara počinje na dva uzvišenja koja svedoče o samim počecima srpske države i hrišćanstva:

Crkva Svetih apostola Petra i Pavla (Petrova crkva)

Na blagom brežuljku severno od centra grada uzdiže se Petrova crkva — najstariji očuvani hrišćanski sakralni objekat u Srbiji i jedan od najstarijih na čitavom Balkanskom poluostrvu. Arheološka istraživanja dokazala su da je crkva podignuta na mestu ranohrišćanskog baptisterijuma iz 6. veka, koji je pak sagrađen iznad ilirskog kneževskog tumula iz 5. veka pre nove ere (gde je otkriven čuveni „Novopazarski nalaz” sa kilogramima antičkog zlatnog i ćilibarskog nakita koji se danas čuva u Narodnom muzeju u Beogradu).

Današnji hram rotondnog oblika sa kupolom datira iz 8. i 9. veka. Petrova crkva je bila sedište Raške episkopije, mesto gde je veliki župan Stefan Nemanja ponovo kršten po pravoslavnom obredu, gde je održao čuveni državni sabor protiv bogumila i gde je predao vlast sinu Stefanu Prvovenčanom. Hram je okružen fascinantnim starim grobljem sa stotinama masivnih kamenih nadgrobnika iz 16. do 19. veka sa urezanim krstovima i geometrijskim šarama.

Manastir Đurđevi stupovi — zavet Stefana Nemanje

Na dominantnom kupastom uzvišenju iznad grada uzdiže se Manastir Đurđevi stupovi, podignut 1171. godine kao prva vladarska zadužbina Stefana Nemanje. Prema letopisima, Nemanja se, dok je bio zatočen u pećini od strane svoje braće, molio Svetom Đorđu da ga izbavi, zavetovavši se da će mu podići manastir na najvišem brdu koje vidi. Crkva je remek-delo raške arhitektonske škole, koja je spojila vizantijski osećaj za prostor sa zapadnom romaničkom obradom fasada u belom kamenu.

Iako je manastir kroz vekove bio teško rušen i zapusteo nakon austro-turskih ratova, krajem 20. veka započela je njegova velika i uspešna obnova pod geslom „Obnovimo Stupove”. Danas je u manastiru obnovljen monaški život, restaurirani su fragmenti prvobitnih fresaka iz 12. veka, a sa platoa manastira pruža se najspektakularniji panoramski pogled na čitav Novi Pazar i obronke Golije i Peštera.

Osmansko nasleđe: Stara čaršija, Kula motrilja, Bedem i Altun-alem džamija

Spuštanjem u gradsko jezgro Novog Pazara zakoračićete u autentični ambijent orijentalne Stare čaršije koja se pruža duž Prvomajske ulice:

Altun-alem džamija — zlatni dragulj islamske arhitekture

U Staroj čaršiji nalazi se najraskošnija i najlepša džamija u Srbiji — Altun-alem džamija (džamija sa zlatnim draguljem), podignuta u prvoj polovini 16. veka po projektu carskog neimara Abdulganija. Zdanje ima prostranu centralnu molitvenu dvoranu natkrivenu kupolom, trem sa dve manje kupole i vitki kameni minaret visine preko trideset metara zidan od savršeno klesanih kamenih kvadera. Unutrašnjost džamije odlikuje se izuzetnim drvenim rezbarijama na minberu i mihrabu, a u sklopu kompleksa nalaze se mekteb (škola) i stari nišani znamenitih pazarskih porodica.

Novopazarska tvrđava i Kula motrilja

U samom gradskom parku nalaze se ostaci Novopazarske tvrđave iz 15. veka koju je podigao osnivač grada Isa-beg Isaković. Dominantni objekat na zapadnom bedemu jeste osmougaona Kula motrilja (Džephana), visoka oko 15 metara, koja je služila kao osmatračnica i skladište baruta. Sa bedema tvrđave možete posmatrati krovove grada i reku Rašku.

Isa-begov hamam i Amir-agin han

U neposrednoj blizini tvrđave nalazi se i Isa-begov hamam iz 15. veka — monumentalno tursko javno kupatilo sa jedanaest olovnih kupola. Reč je o retkom primeru „dvostrukog hamama” (čifte hamam) gde su postojala potpuno odvojena krila za muškarce i žene sa sopstvenim bazenima, česmama i sistemom podnog grejanja toplim vazduhom.

U samom srcu čaršije sačuvan je i Amir-agin han iz 17. veka — jedini u potpunosti očuvani karavan-saraj u Novom Pazaru i jedan od retkih na čitavom Balkanu. U ovom hanu su vekovima noćili trgovci i karavani na putu od Dubrovnika za Carigrad. Zdanje ima prostrano unutrašnje dvorište za konje i robu, drvene galerije sa konacima na spratu i autentičnu orijentalnu kafedžinicu gde se i danas služi kafa iz bakarnih posuda. Oko hana i danas rade majstori kujundžije i filigrani koji ručno izrađuju tradicionalni srebrni nakit, pojasne kopče („pafte”) i posuđe po vekovnim mustrama.

Srednjovekovna prestonica: Manastir Sopoćani i utvrđeni grad Stari Ras

Nijedan boravak u Novom Pazaru nije potpun bez posete Manastiru Sopoćani, smeštenom na 16 kilometara zapadno od grada, na samom izvoru reke Raške. Zadužbina srpskog kralja Stefana Uroša I iz šezdesetih godina 13. veka predstavlja apsolutni vrhunac evropskog srednjovekovnog freskoslikarstva i nalazi se pod direktnom zaštitom UNESCO-a.

Sopoćanske freske nastale su u zlatnom dobu vizantijske renesanse. Njihovi nepoznati autori, majstori iz Carigrada, stvorili su monumentalne kompozicije koje odlikuju savršene proporcije ljudskih tela, antička otmenost draperija, harmonija toplih pastelnih boja i duboka unutrašnja duhovnost likova. Krunsko remek-delo jeste grandiozna freska „Uspenje Presvete Bogorodice” na zapadnom zidu naosa. Na preko četrdeset kvadratnih metara prikazan je trenutak kada Hristos u naručju prima dušu svoje majke okružen apostolima, arhijerejima i anđelima. Na svetskoj izložbi u Parizu 1961. godine ova freska je proglašena za jedno od najsavršenijih likovnih ostvarenja evropskog srednjovekovlja.

Na vrhu stenovitog grebena iznad ušća reke Sebečevačke u Rašku nalaze se ostaci utvrđenog grada Stari Ras (tvrđava Gradina) — prve političke prestonice srpske države gde su stolovali veliki župani Vukan, Uroš I i Stefan Nemanja. Sa arheološki konzerviranih bedema i kule pruža se pogled na duboke klisure Raške kroz koje su nekada prolazili karavani sa svilom, oružjem i srebrom.

Gastronomski raj: novopazarske mantije, pazarski ćevapi i Stara čaršija

Novi Pazar je u čitavom regionu s punim pravom kulinarska prestonica, čiji su specijaliteti zaštićeni i nadaleko čuveni:

• Novopazarske mantije sa geografskim poreklom: Kraljica pazarske trpeze. Reč je o tradicionalnim malim zalogajnim piticama od ručno razvučenog, prozirnog testa nadevenog seckanim junećim mesom, crnim lukom, biberom i solju. Majstorice i majstori slažu loptice mantija u veliku tepsiju („pleh”) gde se gusto zbijene peku na drvima u zidanim pećima. Kada porumene, prelivaju se kiselim mlekom začinjenim tucanim belim lukom i vraćaju u peć na kratko zapevanje. Kada se zagrizu, spolja su neverovatno hrskave, a unutra sočne i mirisne.
• Novopazarski ćevapi: Za razliku od sarajevskih ili leskovačkih, pazarski ćevapi prave se isključivo od čistog junećeg mesa sa pašnjaka Pešterske visoravni uz minimalne dodatke soli. Peku se na jakom žaru i služe u toploj, sočnoj lepini (pitici) blago umočenoj u mesni saft, uz obavezan crni luk i ovčije kiselo mleko.
• Slatkiši orijenta: Nakon slanih đakonija, u starim pazarskim poslastičarnicama probajte autentične tulumbe, urmašice, baklave sa orasima ili kremasti trileće preliven domaćom karamelom, uz šoljicu prave domaće kafe skuvane u bakarnoj džezvi sa ratlukom.

Pametni telefon u Novom Pazaru: foto-uglovi, bonton u svetinjama i navigacija

Praktični saveti kako da pomoću Android telefona izvučete maksimum iz posete Novom Pazaru:

• Najlepši foto-ugao za Petrovu crkvu u popodnevnim satima: Najbolje svetlo za fotografisanje Petrove crkve je kasno popodne, kada koso sunce obasjava beličaste kamene zidove rotonde i stvara duge senke starih kamenih krstova na groblju. Koristite Portretni režim ili telefoto sočivo (2x ili 3x) kako biste izdvojili detalj arhajskog krsta sa teksturom lišajeva naspram siluete crkve u pozadini.
• Bonton fotografisanja u verskim objektima: Prilikom posete džamijama (Altun-alem, Arap džamija) i manastirima (Đurđevi stupovi, Sopoćani), isključite zvuk okidanja kamere na telefonu i prebacite uređaj u Nečujni režim (Silent Mode). U džamijama se pre ulaska na tepih obavezno izuvaju cipele, žene pokrivaju glavu maramom, a fotografisanje vernika tokom molitve je strogo zabranjeno. Unutar manastirskih hramova upotreba blica je zabranjena radi zaštite fresaka.
• Offline navigacija kroz lavirint čaršije i ka Sopoćanima: Ulice Stare čaršije su uske i živopisne. U aplikaciji Organic Maps ili Google Maps preuzmite mapu Novog Pazara kako biste lako pronašli put do skrivenih radionica, Isa-begovog hamama ili krenuli na izlet do manastira Sopoćani (udaljenog 16 km ka zapadu uz reku Rašku).
• Plaćanje i keš u zanatskim radnjama: Iako moderni restorani i hoteli u Novom Pazaru prihvataju beskontaktno plaćanje telefonom (Google Wallet), u tradicionalnim radionicama u čaršiji, pekarama mantija i kod uličnih zanatlija preporučljivo je imati gotovinu (dinare) pri ruci.
• Povezivanje sa Pešterskom visoravni: Ako nakon Novog Pazara nastavljate ka Sjenici, sačuvajte rutu preko Pešterske visoravni — takozvanog „srpskog Tibeta”, gde možete posmatrati nepregledna polja i probati čuveni sjenički sir.

Novi Pazar je grad koji očarava svojom toplinom, bogatstvom istorije i iskrenim osmehom svojih stanovnika. Poseta ovom drevnom čvorištu kultura otvoriće vam vidike i ostaviti dubok trag u srcu svakog pravog putnika.