Arap džamija u Novom Pazaru: biser osmanske arhitekture u Staroj čaršiji

Istorijat Arap džamije: carski defteri, karavani i Dubrovački drum

U samom središtu istorijskog jezgra Novog Pazara, na levoj obali reke Jošanice, duž Ulice 1. maja koja je vekovima bila kičma čuvene Stare čaršije, uzdiže se Arap džamija — jedan od najstarijih, najuglednijih i duhovno najznačajnijih islamskih hramova u celom regionu Raške i Sandžaka.

Novi Pazar je osnovao Isa-beg Ishaković sredinom 15. veka (oko 1461. godine) kao trgovačko i strateško uporište na raskrsnici glavnih balkanskih puteva: čuvenog Dubrovačkog druma (Via Ragusina), koji je povezivao Jadran sa Carigradom, i Bosanskog druma koji je spajao Sarajevo sa Solunom. Kroz grad su svakodnevno prolazili trgovački karavani sa stotinama tovarnih konja koji su prenosili so, svilu, vosak, kožu, oružje i začine. U gradu su se naseljavali trgovci iz Dubrovnika, Mletačke republike, Grčke, ali i arapskih zemalja Bliskog istoka.

Tačno vreme podizanja Arap džamije nije sačuvano na natpisu iznad portala (tarihu), ali se u osmanskim poreskim popisima (defterima) ona prvi put izričito pominje 1528. godine pod nazivom džamija u Arap mahali. Postoje dva istorijska tumačenja njenog imena: prema prvom, džamiju su podigli ili obnovili arapski trgovci koji su imali svoje stovarište i prenoćište u ovoj mahali; prema drugom predanju, graditelj minareta bio je neimar poreklom iz Sirije ili Egipta koji je primenio specifične orijentalne tehnike klesanja kamena.

Džamija je tokom vekova delila dramatične događaje iz prošlosti grada: stradala je u velikom požaru tokom Velikog bečkog rata 1689. godine, kada su trupe generala Pikolominija prodrle do Novog Pazara, ali su je lokalni vernici i trgovački esnafi svaki put iznova obnavljali, čuvajući njen autentični položaj i dimenzije.

Arhitektura džamije: kameni zidovi, vitki minaret i unutrašnji mihrab

Arap džamija pripada klasičnom tipu jednoprostornih monumentalnih džamija sa krovom na četiri vode pokrivenim ćeramidom, koji je bio najčešće primenjivan u gradskim čaršijama unutrašnjeg Balkana.

Osnova zdanja je kvadratna, izvedena od pritesanog lomljenog kamena i sedre u krečnom malteru, sa zidovima izuzetne debljine koji obezbeđuju prijatnu svežinu tokom vrelih letnjih dana i odlično zadržavaju toplotu zimi. Na severozapadnom uglu uzdiže se vitki, elegantni kameni minaret sa jednim šerefetom (balkonom sa koga mujezin uči ezan). Šerefe krasi diskretna kamena stalaktitna ornamentika (mukarne), izvedena sa velikom klesarskom preciznošću.

Unutrašnjost hrama i molitveni prostor

Kroz masivna drvena vrata sa lučnim kamenim nadvratnikom ulazi se u prostranu molitvenu dvoranu. Enterijerom dominiraju:

• Mihrab: Polukružna molitvena niša u jugoistočnom zidu, orijentisana tačno u pravcu Kabe u Meki, prema kojoj se vernici okreću tokom molitve. Mihrab Arap džamije ukrašen je finim geometrijskim prepletima i kaligrafskim natpisima ajeta iz Kurana.
• Minbar: Visoka kamena i drvena propovedaonica sa stepeništem i šiljatim baldahinom, sa koje imam petkom drži hutbu (propoved) sabranim vernicima.
• Mahfil (drvena galerija): Uzdignuti spratni balkon na zapadnoj strani dvorane, poduprt drvenim stubovima sa profilisanim kapitelima, namenjen za molitvu žena ili hor učača.

Pod dvorane u celosti je prekriven mekim, debelim vunenim ćilimima sa geometrijskim šarama, a sa drvene tavanice spuštaju se mesingani kandelabri koji prostoru daju toplu, intimnu atmosferu.

Bonton posete, atmosfera Stare čaršije, mantije i ćevapi

Arap džamija je aktivan verski objekat u kome se svakodnevno obavlja pet propisanih namaza (molitvi). Turističke posete su dobrodošle van termina zvaničnih molitvi, uz poštovanje osnovnih pravila ponašanja u islamskim sakralnim objektima:

1. Izuvanje obuće na ulazu: Pre ulaska na tepihe džamije, obuća se obavezno skida i ostavlja na predviđenim drvenim policama u pretprostoru (hajatu).
2. Prikladno odevanje: Muškarci ne bi trebalo da ulaze u kratkim pantalonama (šortsevima) iznad kolena i majicama bez rukava. Za žene je obavezna odeća koja pokriva ramena, dekolte i noge, kao i marama za glavu (koja se često može pozajmiti na samom ulazu).
3. Tišina i poštovanje: Tokom boravka u dvorani treba održavati tišinu, a fotografisanje vernika koji klanjaju molitvu nije dozvoljeno.

Gastronomski doživljaj oko Arap džamije

Kada izađete iz dvorišta džamije, naći ćete se usred najživopisnijeg gastronomskog raja Novog Pazara. U neposrednom komšiluku nalaze se kultne radnje sa višedecenijskom tradicijom:

• Pazarske mantije: Mali zalogaji od lisnatog testa punjeni seckanim junećim mesom, pečeni u velikim okruglim tepsijama na žaru. Jedu se vruće, prelivene kiselim mlekom sa belim lukom.
• Pazarski ćevapi u somunu: Pravljeni isključivo od čistog junećeg mesa sa solju, bez aditiva, sočni i mirisni, posluženi u vrućem, napuhanom somunu (pitici) natopljenom mesnim saftom.
• Tradicionalne čajdžinice i poslastičarnice: Sedite u neku od starih čajdžinica na malu drvenu stoličicu i naručite crni čaj u staklenoj čašici, pravu baklavu, tatliju ili trileće natopljeno karamelom.

Trgovački esnafi, zanatlije i zadužbinarstvo u novopazarskoj čaršiji

Opstanak i sjaj Arap džamije kroz vekove neraskidivo su povezani sa snagom novopazarskih zanatskih i trgovačkih udruženja — esnafa. Čaršija oko džamije bila je strogo podeljena na zanatske mahale: u jednoj ulici radili su kazandžije (majstori za bakarno posuđe), u drugoj terzije (krojači svečanih nošnji vezenih zlatosrmom), u trećoj kujundžije (zlatari i filigrani), dok su uz reku Jošanicu radili tabaci (kožari) i papudžije.

Svaki esnaf imao je svoju esnafsku slavu, barjak i nepisana pravila solidarnosti. Deo trgovačkog profita redovno se izdvajao u humanitarne i verske fondove — vakufe. Vakufi su finansirali održavanje Arap džamije, nabavku drva za zimska grejanja, plate imama i mujezina, kao i besplatnu hranu u narodnim kuhinjama (imaretima) za siromašne putnike, bez obzira na njihovu veru i poreklo. Taj duh zadužbinarstva i trgovačkog poštenja ostao je duboko utisnut u mentalitet novopazarskih trgovaca sve do danas.

Šetnja čaršijom: Altun-alem džamija, Isa-begov hamam i Amir-agin han

Obilazak Arap džamije predstavlja idealan uvod u šetnju kroz najvrednije spomenike osmanske arhitekture u Novom Pazaru:

1. Altun-alem džamija: Smeštena svega 400 metara južnije u Jeleč mahali, ovo je remek-delo islamske sakralne arhitekture 16. veka koje je podigao carski neimar Muslihudin Abdul Gani. Odlikuje se monumentalnom olovnom kupolom, prelepim tremom sa dva manja kubeta i jednim od najlepših klesanih minareta na Balkanu.
2. Isa-begov hamam (tursko kupatilo): Nalazi se uz samu obalu Raške. Podigao ga je osnivač grada Isa-beg Ishaković u drugoj polovini 15. veka. To je dvostruko kupatilo (sa muškim i ženskim odeljenjem) sa 11 kupola i ventilacionim otvorima, koje svedoči o izuzetno visokoj kulturi higijene i stanovanja tog doba.
3. Amir-agin han: Poslednji sačuvani autentični karavan-saraj u gradu iz 18. veka, sa unutrašnjim dvorištem gde su se nekada odmarali konji i pretovarivala karavanska roba, a na spratu nalazile sobe za odmor trgovaca sa drvenim doksatima.

Urbanističko tkanje Stare čaršije: dućani, zanati i miris ćevapa uz reku Rašku

Arap džamija se nalazi na strateškom čvorištu novopazarske Stare čaršije, urbanističke celine koja je vekovima funkcionisala po strogim esnafskim pravilima orijentalnog grada. Čaršija se razvila duž leve i desne obale reke Raške, gde je svaki zanat imao svoju specifičnu ulicu: terzije, kujundžije, sarači, potkivači i mutabdžije.

I danas, dok koračate kaldrmisanim sokacima oko Arap džamije, možete čuti ritmične udarce čekića u limarskim i kazandžijskim radnjama, gde se ručno kuju tradicionalne bakarne džezve za kafu i tepsije za pite. Vazduh je ispunjen aromom pržene turske kafe, mirisom toplih samuna iz starih pekara na drva i dimom roštilja iz kultnih novopazarskih ćevabdžinica. Poseta ovoj četvrti pruža autentičan doživljaj susreta kultura, gde se vekovna trgovačka tradicija i gostoprimstvo prenose sa kolena na koleno.

Arhitektura kamenog minareta i obnova drvenog trema Arap džamije

Arhitektonski sklop Arap džamije pleni svojom asimetričnom elegancijom i skladom materijala. Centralni molitveni prostor (molitvena sala) zidan je od krupnih blokova lomljenog i tesanog kamena krečnjaka, sa debelim zidovima koji pružaju savršenu toplotnu izolaciju tokom vrelih pešterskih leta i oštrih zima.

Posebnu pažnju privlači vitki kameni minaret sa klesanim šerefetom (balkonom sa koga mujezin poziva na molitvu), ukrašenim diskretnom kamenom plastikom u formi kapljičastih stalaktita (muqarnas). Tokom temeljne konzervatorske obnove sprovedene poslednjih godina, rekonstruisan je autentični otvoreni drveni trem (hajat) sa drvenim stubovima i rezbarenom tavanicom od borovine, vraćajući džamiji njen originalni izgled iz doba osmanskog procvata Novog Pazara u 16. veku.

Pametni telefon u čaršiji: kaligrafija, zvuk ezana i mape

Kako da telefon obogati vaše istraživanje Stare čaršije u Novom Pazaru:

• Snimanje ezana sa minareta: Zvuk ezana (poziva na molitvu) koji se sa minareta Arap džamije i susednih džamija razleže preko krovova čaršije i meša sa žamorom reke Jošanice predstavlja izuzetan audio-doživljaj. Uključite Snimač glasa (Voice Recorder) u visokom kvalitetu (WAV ili AAC) kako biste zabeležili ovaj autentični zvučni pejzaž orijentalnog Balkana.
• Google Lens za prepoznavanje kaligrafije: Uperite kameru telefona sa aktiviranom funkcijom Google Lens na kaligrafske zapise (levhe) iznad ulaznih vrata kako biste saznali prevode stihova iz Kurana i imena osmanskih kaligrafa.
• Offline mapa Stare čaršije: Uličice oko Arap džamije su uske, kaldrmisane i pune zanatskih prolaza i ćepenaka. Preuzmite offline oblast Novog Pazara u Google Maps kako biste lako pronašli Altun-alem džamiju, Amir-agin han i Novopazarsku tvrđavu na gradskom trgu.

Nakon posete Arap džamiji i obilaska zanatlija, nezaobilazno gastronomsko iskustvo u Staroj čaršiji jesu novopazarske mantije — sitni zalogaji lisnatog testa punjeni seckanim junećim mesom, preliveni gustim kiselim mlekom sa belim lukom. U obližnjim ćevabdžinicama naručite deset novopazarskih ćevapa u vreloj pitici sa kajmakom, a slatki predah potražite u starinskim poslastičarnicama uz tursku kafu kuvanu u džezvi i orijentalne kolače: tufahije, baklavu sa orahom i trileće.

Poseta Arap džamiji i Staroj čaršiji nije potpuna bez upoznavanja sa jedinstvenim gastronomskim ritualima Novog Pazara. U neposrednoj blizini džamije nalaze se kultne pekare gde se od ranog jutra peku čuvene pazarske mantije — mali zalogaji od tankog vučenog testa punjeni seckanim junećim mesom, preliveni gustim domaćim kiselim mlekom sa belim lukom. Uz to obavezno probajte slatku baklavu sa orahom i zalijte je sveže skuvanim turskim čajem u staklenoj čašici oblika lale, dok posmatrate živost pazarske trgovačke ulice.