Viminacijum: rimski grad, legijski logor, mamuti i arheološki park

Rimski Pompeji na Dunavu: nastanak, uspon i sjaj rimske metropole

Na desnoj obali reke Mlave, neposredno pred njenim ušćem u Dunav, pod plodnim oranicama braničevske ravnice kriju se ostaci jednog od najmoćnijih i najvažnijih antičkih gradova na tlu Evrope — Viminacijuma. Nastao u 1. veku nove ere kao strateško vojno utvrđenje (castrum) u kome je bila stacionirana elitna rimska legija Legio VII Claudia Pia Fidelis (Sedma verna i odana Klaudijeva legija), Viminacijum je ubrzo prerastao u prestonicu bogate provincije Moesia Superior (Gornja Mezija).

Na svom vrhuncu u 2. i 3. veku, grad je dobio najviši pravni status rimske kolonije (Colonia Viminacium) sa preko 40.000 stanovnika, sopstvenom kovnicom novca, monumentalnim palatama, termama, akvaduktom dužine deset kilometara, amfiteatrom i trgovačkom lukom u koju su pristajali brodovi iz svih krajeva Sredozemlja. Viminacijum je bio toliko važan da su u njemu boravili i donosili sudbonosne carske edikte najveći rimski imperatori: Hadrijan, Septimije Sever, Karakala, Gordijan III, Filip Arabljanin, kao i car Trajan koji je upravo iz Viminacijuma poveo svoje slavne pohode na Dačane preko Dunava.

Ono što Viminacijum čini apsolutno jedinstvenim u svetskim razmerama jeste činjenica da, za razliku od Londona (Londinium), Pariza (Lutetia) ili Beograda (Singidunum), preko rimskih ruševina Viminacijuma u kasnijim vekovima nikada nije podignut savremeni moderni grad! Celokupna rimska metropola sa svojim ulicama, hramovima, zidinama i grobnicama leži netaknuta ispod poljoprivrednih njiva na površini od preko 450 hektara, zbog čega ga svetski arheolozi sa punim pravom nazivaju „srpskim Pompejima”. Do sada je istraženo tek oko 4% lokaliteta, a otkriveno je preko 14.000 grobova i više od 40.000 neprocenjivih artefakata.

Arheološki park Viminacijum danas predstavlja vrhunski primer spoja nauke, savremene konzervacije i turizma, gde posetioci mogu u potpunosti doživeti sjaj i svakodnevicu antičkog Rima na tlu Srbije.

Šta obuhvata poseta: Porta praetoria, terme, mauzolej i amfiteatar

Obilazak Arheološkog parka Viminacijum organizovan je u pratnji stručnih vodiča i odvija se kroz nekoliko natkrivenih i klimatizovanih lokaliteta koji posetiocu dočaravaju svakodnevni život rimskih legionara i aristokratije:

1. Severna kapija logora (Porta praetoria)

Lokalitet počinje na ostacima monumentalne severne kapije vojnog logora VII Klaudijeve legije. Na ovom mestu vide se masivni kameni blokovi, kolovozni useci u kamenu od teških rimskih bojnih kola i tragovi odbrambenih kula kroz koje su hiljade naoružanih legionara marširale ka dunavskom limesu. Tu su i ostaci kanalizacionih odvoda i stražarskih odaja.

2. Rimske terme (Thermae)

Terme su bile središte društvenog i higijenskog života rimskih građana. U Viminacijumu su arheolozi otkrili raskošan kompleks javnih kupatila sa pet bazena. Sačuvani su originalni podni sistemi za grejanje toplim vazduhom (hipokaust), gde je vreli vazduh iz peći cirkulisao kroz šuplje glinene cevi u zidovima i podovima. Na podovima se vide ostaci raznobojnih geometrijskih mozaika, dok su bazeni punjeni toplom mineralnom vodom sprovedenom olovnim cevima. Posetioci mogu videti prostorije za presvlačenje (apodyterium), topla kupatila (caldarium), mlaka kupatila (tepidarium) i hladna kupatila (frigidarium).

3. Carski mauzolej i grobnica imperatora Hostilijana

Jedna od najuzbudljivijih tačaka parka jeste monumentalni mauzolej kvadratne osnove, opasan kamenim zidovima. U centru mauzoleja nalazi se podzemna grobnica za koju arheolozi sa velikom verovatnoćom smatraju da pripada mladom rimskom caru Hostilijanu, sinu cara Decija Trajana. Hostilijan je 251. godine nove ere umro u Viminacijumu tokom strahovite epidemije kuge (Kiprijanova kuga) koja je harala carstvom, a kao car je sa svim počastima spaljen i sahranjen na ovom mestu.

Spuštanjem u podzemnu kriptu posetioci mogu videti oslikane grobnice sa freskama iz 4. veka, među kojima se izdvaja „Viminacijumska Mona Liza” — portret mlade rimske plemkinje neverovatne lepote i zagonetnog pogleda. U grobnicama su pronađeni i zlatni predmeti, keramičke uljane lampe i magijske pločice sa kletvama (defixiones) ispisane na olovu na starogrčkom i aramejskom jeziku.

4. Rimski amfiteatar

Na padini nekadašnjeg grada rekonstruisan je drveno-kameni amfiteatar koji je u antici mogao da primi preko 12.000 gledalaca. Ovde su se održavale gladijatorske borbe, borbe sa divljim zverima i pozorišne predstave. Amfiteatar se i danas koristi za održavanje antičkih predstava, muzičkih festivala i gladijatorskih rekonstrukcija.

Mamut park: susret sa Vikom starom milion godina

Pored rimskih spomenika, Viminacijum čuva i jednu od najvećih svetskih prirodnjačkih senzacija — Mamut park. Tokom radova na proširenju površinskog kopa uglja „Drmno” 2009. godine, bageri su na dubini od 27 metara u sloju žutog prapornog peska naišli na gigantske kosti.

Ispostavilo se da je reč o gotovo stoprocentno očuvanom skeletu ženke južnog mamuta (Mammuthus meridionalis), jedne od najstarijih vrsta mamuta na evropskom kontinentu. Ženka, kojoj su arheolozi dali ime Vika, živela je pre oko milion godina, bila je visoka preko 4,5 metara, dugačka više od pet metara i teška neverovatnih 10 tona! Vika je verovatno uginula zaglibivši se u blatu na obali praistorijskog toka Dunava, gde su je rečni nanosi peska i gline hermetički konzervirali milenijumima.

Podzemna kupola Mamut parka osmišljena je u obliku pećine u kojoj posetioci koračaju drvenom pasarelom iznad samog mesta gde Vika leži u svom prirodnom položaju u pesku, onako kako je otkrivena. U parku su izloženi i ostaci mlađih, stepskih i runastih mamuta pronađenih na istom području, pružajući fascinantan uvid u doba ledenog doba na Balkanu kada su ovim prostorima krstarila krda mamuta, pećinskih medveda i stepskih bizona.

Domus Scientiarum: naučni centar, rimska kuhinja i noćenje u rimskoj vili

U sklopu arheološkog parka podignut je jedinstveni naučno-istraživački i turistički centar — Domus Scientiarum Viminacium. Zdanje je izgrađeno po uzoru na autentičnu rimsku vilu rustiku, sa unutrašnjim atrijumima, kolonadama dorskih stubova, rimskim kupatilima i cvetnim vrtovima.

Domus objedinjuje vrhunske laboratorije za arheološka i antropološka istraživanja, kongresne sale, muzej i turističke sobe uređene u rimskom stilu gde posetioci i naučnici mogu prenoćiti. Enterijeri soba opremljeni su drvenim nameštajem izrađenim prema antičkim uzorima, vunenim prekrivačima i podnim mozaicima, pružajući jedinstven osećaj boravka u rimskoj palati.

Poseban doživljaj predstavlja degustacija rimske hrane pripremljene po originalnim receptima rimskog kulinarskog pisca Marka Gavija Apicija iz 1. veka nove ere. Na meniju se nalaze:

• Domaći hleb sa aromatičnim biljem, ruzmarinom i devičanskim maslinovim uljem.
• Pašteta od maslina, belog luka i suvih smokava.
• Svinjsko i pileće meso marinirano u medu, vinu, korijanderu i rimskom sosu garum (fermentisani riblji sos koji je bio zaštitni znak rimske kuhinje).
• Antičko začinjeno vino mulsum, posluženo toplo sa medom, karanfilićem i mlevenim biberom, onako kako su nazdravljali rimski patriciji nakon kupanja u termama.

Legija VII Claudia, carska kovnica i olovne pločice sa magijskim kletvama

Vojna i privredna moć Viminacijuma počivala je na dva stuba: prisustvu elitnih rimskih trupa i strateškoj kontroli trgovačkih tokova na Dunavu. Legija Legio VII Claudia dobila je počasni naziv Pia Fidelis („verna i odana”) od cara Klaudija nakon što je ugušila pobunu u Dalmaciji 42. godine nove ere. Legionari ove jedinice nisu bili samo neumoljivi ratnici već i vrhunski inženjeri, graditelji puteva, mostova i akvadukata koji su krotili divlju prirodu Podunavlja.

U samom logoru svakodnevica legionara bila je strogo regulisana. Istraživanja su otkrila radionice za popravku oklopa (lorica segmentata), kovačnice mačeva (gladius), kao i zajedničke kasarne u kojima su vojnici pripremali standardno sledovanje: tvrdi vojnički dvopek (bucellatum), slaninu, sočivo, kiselo vino razblaženo vodom (posca) i beli luk.

Privredni procvat Viminacijuma ozvaničen je u 3. veku kada je grad dobio pravo da kuje sopstveni novac. U carskoj kovnici Viminacijuma kovani su bronzani novčići sa likovima imperatora Gordijana III, Filipa Arabljanina i Trajana Decija. Na reversu novca redovno je prikazivana personifikacija provincije Gornje Mezije kao žene između bika (simbola Sedme legije) i lava (simbola Četvrte Flavijeve legije).

Među najzagonetnijim arheološkim nalazima iz viminacijumskih nekropola izdvajaju se olovne pločice sa kletvama (defixiones). Reč je o tankim trakama valjanog olova na kojima su drevni stanovnici iglama urezivali magijske formule, prizivajući podzemna božanstva da kazne njihove suparnike u ljubavi, trgovini ili na sudskim sporovima. Pločice su potom savijane i spuštane u grobove kako bi pokojnici preneli poruku silama podzemnog sveta, a tekstovi su pisani na mešavini grčkog i aramejskog jezika sa misterioznim astrološkim simbolima.

Pametni telefon u Viminacijumu: proširena stvarnost, navigacija i saveti za posetu

Kako pripremiti svoj Android uređaj za maksimalan doživljaj Viminacijuma:

• Skeniranje QR kodova na punktovima: Na svakom arheološkom lokalitetu postavljene su table sa QR kodovima. Uključite kameru svog telefona i učitajte zvaničnu 3D rekonstrukciju koja vam na ekranu telefona prikazuje kako je taj objekat (terme, mauzolej ili severna kapija) izgledao u svom punom sjaju u 2. veku nove ere sa mermernim stubovima i pozlaćenim krovovima.
• Fotografisanje skeleta mamuta (Noćni režim): Unutrašnjost podzemne kupole Mamut parka je osvetljena diskretnim plavim i belim reflektorima radi očuvanja fosilnih kostiju. Aktivirajte Noćni režim ili podesite ISO na 800 kako bi kamera izvukla finu teksturu kostiju i mamutskih kljova bez zrnatosti slike.
• Kretanje između lokaliteta: Lokalitet Viminacijuma je prostran i pojedine tačke (terme, mauzolej, amfiteatar, mamut park) udaljene su po kilometar jedna od druge. Posetioci se između lokaliteta kreću sopstvenim automobilom u koloni prateći vozilo vodiča. Sačuvajte lokaciju glavne blagajne (Domusa) u Google Maps kako biste lako stigli do polazne tačke.
• Provera radnog vremena tura: Obilasci Viminacijuma odvijaju se isključivo u pratnji stručnih vodiča u fiksnim terminima (obično na svakih sat ili dva vremena). Na zvaničnom portalu viminacium.org.rs proverite tačna vremena polazaka tura pre nego što krenete iz Beograda kako ne biste čekali na ulazak.
• Zaštita telefona od prašine tokom letnjih meseci: Pošto se arheološka iskopavanja odvijaju na otvorenom zemljištu pored ugljenokopa, letnji vetrovi mogu podići sitnu prašinu i pesak. Koristite zaštitnu masku i držite telefon u džepu ili torbici dok hodate stazama između natkrivenih paviljona.

Viminacijum pruža neverovatnu priliku da zakoračite direktno u antičku prošlost i dodirnete kamene blokove kojima su nekada koračali rimski imperatori i legionari. Ovaj arheološki dragulj Srbije svedoči o veličini i kulturi civilizacije koja je oblikovala temelje moderne Evrope.